Sự phụ thuộc vào nguyên liệu hóa thạch khiến mạng lưới điện dễ bị tổn thương, đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia, đặt các ngành công nghiệp, sinh hoạt của người dân luôn trong tình trạng bị đe dọa mất điện mỗi khi mùa khô đến.

Hơn nữa, Việt Nam cũng không đủ tiềm lực tài chính để giải quyết bài toán năng lượng bằng cách nhập khẩu năng lượng hóa thạch khi cái giá phải trả cho nền kinh tế là quá cao. Đặc biệt, việc sản xuất điện từ nguồn năng lượng hóa thạch sẽ gây hiệu ứng nhà kính, ảnh hưởng rất lớn đến môi trường.

Khai thác chưa xứng tiềm năng

Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới, Việt Nam được coi là có tiềm năng lớn để phát triển năng lượng gió. Trong Quy hoạch tổng thể Phát triển năng lượng tái tạo trình Chính phủ mới đây, Bộ Công Thương đặt mục tiêu đến năm 2020, sản lượng điện tái tạo chiếm khoảng 5% tổng nguồn điện, trong đó sẽ ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo (NLTT) theo hướng tập trung vào thủy điện nhỏ, điện gió, điện mặt trời… nhắm mục tiêu tăng tỷ lệ các nguồn năng lượng mới và tái tạo khoảng 3% tổng năng lượng thương mại sơ cấp vào năm 2010 và 11% vào năm 2050.

Tiềm năng lớn, chủ trương đã có, song khả năng khai thác năng lượng gió của Việt Nam chưa được lượng hóa đầy đủ. Những năm gần đây, đã có một số dự án được triển khai nhưng hầu hết ở quy mô nhỏ, hiệu quả không cao như ở tỉnh Bình Định có dự án Phương Mai 1 công suất 15 MW; dự án Phương Mai 3 công suất 21 MW. Tại Bình Thuận có dự án 30 MW của Công ty cổ phần Năng lượng tái tạo Việt Nam...

Thực tế, việc phát triển năng lượng gió gặp nhiều khó khăn do phải nhập khẩu công nghệ, suất đầu tư cao (khoảng 1.800 - 2.200 USD/kW), trong khi giá bán điện thấp (năm 2009, giá bán lẻ trung bình của EVN là 948,5VND/kWh, tương đương 0,052 USD). Nhiều chuyên gia lo ngại, việc phát triển năng lượng gió càng trở nên khó khăn khi các quy định đối với dự án điện độc lập quá khắt khe, nhiều quy định không rõ ràng. Đặc biệt, hiện nay chúng ta chưa có một cơ chế, chính sách hoàn chỉnh cho phát triển NLTT. Không riêng năng lượng gió, Việt Nam còn là 1/14 quốc gia có tiềm năng lớn về thuỷ điện với 9 con sông chính có vận tốc lớn và hàng ngàn sông suối nhỏ. Tuy nhiên, các nhà máy điện lớn không đáp ứng được yêu cầu gia tăng của phụ tải, tình trạng thiếu điện vẫn liên tiếp xảy ra. Dự án “Phát triển năng lượng tái tạo” nhằm thu hút các dự án thủy điện nhỏ tương đương 250MW sẽ là nguồn quan trọng tham gia đáp ứng yêu cầu về phụ tải. Vấn đề là chính sách phải hấp dẫn và quy hoạch hợp lý hơn.

Thiết lập khung chính sách hỗ trợ - điều kiện cần và đủ

Nhu cầu về điện của Việt Nam tăng cao trong những năm tới sẽ là cơ hội để phát triển NLTT, trong đó có năng lượng gió. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia lo ngại, nguồn năng lượng này sẽ không thể phát triển nếu thiếu một khung chính sách hỗ trợ và một giá mua điện phù hợp. Quyết định số 130/2007/QĐ – TTg của Thủ tướng Chính phủ có quy định, các nhà đầu tư trong và ngoài nước đều được quyền đầu tư vốn, công nghệ, xây dựng dự án CDM tại Việt Nam, được hưởng ưu đãi về thuế, sử dụng đất, khấu hao tài sản cố định, tín dụng đầu tư của nhà nước, đặc biệt về thuế thu nhập doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc thực hiện hoàn tất các thủ tục gặp không ít bất cập. Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chánh văn phòng Tiết kiệm năng lượng (Bộ Công Thương) cho rằng, Việt Nam còn thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước tại trung ương và địa phương. Nhận thức cộng đồng về NLTT còn hạn chế, chế tài chưa đủ mạnh. Các thể chế tài chính chưa đủ sức khuyến khích. Chưa có hệ thống giám sát để đánh giá hiệu quả các dự án và chương trình phát triển NLTT... Ông Nguyễn Thường - Giám đốc Trung tâm Phát triển Năng lượng bền vững (VSED) - cũng nhận định, việc hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp còn lúng túng cả về tổ chức và nghiệp vụ. Các trung tâm tiết kiệm năng lượng ở các tỉnh, thành phố - nơi đầu mối liên kết - lại chưa đủ lớn mạnh để hướng dẫn và hỗ trợ các doanh nghiệp triển khai tốt các hoạt động tiết kiệm năng lượng. Được biết hiện nay, nhiều doanh nghiệp “điện gió” kiến nghị cho phép chủ đầu tư dùng “Thoả thuận mua bán điện” của EVN thay thế cho “Hợp đồng mua bán điện trong hồ sơ xin trợ giá”. Bởi lẽ, giá mua điện do EVN đề suất 4cent/kWh hiện nay là quá thấp so với giá đầu tư ban đầu 8 cent/kWh.

Theo các chuyên gia, để phát triển nguồn năng lượng mới và tái tạo, Quyết định 130 của Chính phủ Việt Nam mới là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Chính phủ cần đưa ra các ưu đãi về giá mua điện, thuế, các ưu đãi cho dự án NLTT với khung pháp lý hướng đến thị trường điện cạnh tranh. Chính phủ cần cân bằng việc đáp ứng nhu cầu cung cấp năng lượng với việc bảo đảm an ninh năng lượng lâu dài; cân bằng cung - cầu những mục tiêu phát triển mang tính thực tế bằng những kế hoạch phù hợp; cân nhắc các lựa chọn thương mại để đáp ứng các mục tiêu chiến lược; tập trung vào sử dụng năng lượng hiệu quả.

Xã hội hóa - chính sách khôn ngoan

Những năm gần đây, thị trường điện cạnh tranh ở Việt Nam đang dần được hình thành, đưa điện năng trở thành hàng hóa. Việc xây dựng thêm nhiều nhà máy mới từ Dự án “Phát triển năng lượng tái tạo” được đánh giá là vô cùng quan trọng, nhất là khi lượng điện tiêu thụ của nước ta tăng trung bình khoảng 10%/năm. Hiện Việt Nam đang sử dụng những giải pháp thích hợp như: khuyến khích nhiều thành phần tham gia, đặc biệt là các thành phần tư nhân, qua đó đẩy nhanh tốc độ phát triển của dự án, tạo hiệu quả cao hơn.

Theo Vụ Năng lượng - Bộ Công Thương, mới đây Việt Nam đã nhận được khoản tín dụng từ Hiệp hội Phát triển quốc tế (IDA) thông qua Ngân hàng Thế giới để triển khai Chương trình cho vay của Dự án “Phát triển năng lượng tái tạo”. Tổng vốn đầu tư cho dự án lên tới 318,05 triệu USD, trong đó vốn ODA là 204,275 triệu USD, vốn trong nước là 113,78 triệu USD. Thời gian thực hiện dự án từ năm 2008 đến 2014. Mục tiêu quan trọng nhất của dự án là nâng cao năng lực cho các bộ, ngành, ngân hàng thương mại và các nhà đầu tư trong lĩnh vực NLTT, qua đó huy động nguồn tài chính bổ sung cho ngành điện, khung chính sách khuyến khích phát triển NLTT cũng sẽ được hoàn thiện. Tại cuộc họp ngày 24/2 về phát triển năng lượng tái tạo, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải cũng chỉ đạo Bộ Công Thương sớm hoàn thành chiến lược và quy hoạch tổng thể phát triển năng lượng mới và tái tạo để trình Chính phủ phê duyệt. Đây cũng là cơ hội tạo tiền đề xây dựng những cơ chế khuyến khích thúc đẩy khai thác, sử dụng nguồn năng lượng này trong tương lai.