Khai thác chưa xứng tiềm năng

Trong “Quy hoạch tổng thể Phát triển năng lượng tái tạo” trình Chính phủ mới đây, Bộ Công Thương đặt mục tiêu đến năm 2020, sản lượng điện tái tạo chiếm khoảng 5% tổng nguồn điện, trong đó sẽ ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo theo hướng thủy điện nhỏ, điện gió, điện mặt trời… nhằm tăng tỷ lệ các nguồn năng lượng mới và tái tạo khoảng 3% tổng năng lượng thương mại sơ cấp vào năm 2010 và 11% vào năm 2050.

Tiềm năng lớn, chủ trương đã có song khả năng khai thác năng lượng gió của Việt Nam chưa được lượng hoá đầy đủ, bởi chưa có đầu tư thấu đáo cho đánh giá, đo đạc về số liệu gió. Những năm gần đây, đã có một số dự án được triển khai nhưng hầu hết ở quy mô nhỏ, hiệu quả không cao như ở tỉnh Bình Định có dự án Phương Mai 1 công suất 15 MW; dự án Phương Mai 3 công suất 21 MW. Tại Bình Thuận có dự án 30 MW của công ty cổ phần Năng lượng tái tạo Việt Nam...

Thực tế, việc phát triển năng lượng gió gặp nhiều khó khăn do phải nhập khẩu công nghệ, suất đầu tư cao (khoảng 1.800 - 2.200 USD/kW) trong khi giá bán điện thấp (năm 2009, giá bán lẻ trung bình của EVN là 948,5VND/kWh, tương đương 0,052 USD). Nhiều chuyên gia lo ngại việc phát triển năng lượng gió càng trở nên khó khăn khi các quy định đối với dự án điện độc lập quá khắt khe, nhiều quy định không rõ ràng. Đặc biệt, hiện nay chúng ta chưa có một cơ chế, chính sách hoàn chỉnh cho phát triển NLTT.

Không riêng năng lượng gió, Việt Nam còn là 1/14 quốc gia có tiềm năng lớn về thuỷ điện với 9 con sông chính có vận tốc lớn và hàng ngàn sông suối nhỏ. Tuy nhiên, các nhà máy điện lớn không đáp ứng được yêu cầu gia tăng của phụ tải. Dự án “Phát triển năng lượng tái tạo” nhằm thu hút các dự án thủy điện nhỏ tương đương 250MW sẽ là nguồn quan trọng tham gia đáp ứng yêu cầu về phụ tải. Vấn đề là chính sách phải hấp dẫn và quy hoạch hợp lý hơn.

Thiết lập khung chính sách hỗ trợ - điều kiện cần và đủ

Theo ông Bùi Quang Ngân, Phó Tổng giám đốc công ty cổ phần Phong điện miền Trung, trong Quyết định số 130/2007/QĐ – TTg của Thủ tướng Chính phủ có quy định một số cơ chế chính sách tài chính đối với dự án đầu tư theo cơ chế phát triển năng lượng sạch (CDM). Theo đó, nhà đầu tư trong và ngoài nước đều được quyền đầu tư vốn, công nghệ, xây dựng dự án CDM tại Việt Nam, được hưởng ưu đãi về thuế, sử dụng đất, khấu hao tài sản cố định, tín dụng đầu tư của nhà nước, thuế thu nhập doanh nghiệp… Tuy nhiên, việc thực hiện hoàn tất các thủ tục còn nhiều bất cập. Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chánh văn phòng Tiết kiệm năng lượng (Bộ Công Thương) cho rằng, Việt Nam còn thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Các thể chế tài chính chưa đủ sức khuyến khích. Chưa có hệ thống giám sát để đánh giá hiệu quả các dự án và chương trình phát triển NLTT... Ông Nguyễn Thường, Giám đốc Trung tâm Phát triển Năng lượng bền vững (VSED) cũng nhận định, thời gian gần đây, Việt Nam rất tích cực học hỏi, hợp tác cùng các nước đi trước trong lĩnh vực NLTT. Tuy nhiên, việc hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp còn lúng túng cả về tổ chức và nghiệp vụ. Các trung tâm tiết kiệm năng lượng ở các tỉnh thành - nơi đầu mối liên kết lại chưa đủ lớn mạnh để hướng dẫn và hỗ trợ các doanh nghiệp triển khai tốt các hoạt động tiết kiệm năng lượng. Đây là khó khăn chủ yếu và căn bản trong việc phát triển NLTT. Rất nhiều doanh nghiệp “điện gió” kiến nghị cải tiến thủ tục xin trợ giá của nhà nước cho các dự án điện gió. Cụ thể, cho phép chủ đầu tư dùng “Thoả thuận mua bán điện” của EVN thay thế cho “Hợp đồng mua bán điện trong hồ sơ xin trợ giá”. Bởi lẽ, giá mua điện do EVN đề suất 4cent/kWh hiện nay là quá thấp so với giá đầu tư ban đầu 8 cent/kWh.

Theo Công ty Luật Duane Morris Việt Nam, để phát triển nguồn năng lượng mới và tái tạo, Quyết định 130 của Chính phủ mới là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Chính phủ cần đưa ra các ưu đãi về giá mua điện, thuế, các ưu đãi cho dự án NLTT với khung pháp lý hướng đến thị trường điện cạnh tranh.

Xã hội hóa Dự án “Phát triển năng lượng tái tạo” - chính sách khôn ngoan

Mới đây, Việt Nam đã được Hiệp hội Phát triển quốc tế (IDA) thông qua Ngân hàng Thế giới để triển khai Chương trình cho vay của Dự án “Phát triển năng lượng tái tạo” với tổng vốn đầu tư lên tới 318,05 triệu USD, trong đó vốn ODA là 204,275 triệu USD, vốn trong nước là 113,78 triệu USD. Thời gian thực hiện dự án từ năm 2008 đến 2014. Mục tiêu quan trọng nhất của dự án là nâng cao năng lực cho các bộ, ngành, ngân hàng thương mại và các nhà đầu tư trong lĩnh vực NLTT, qua đó huy động nguồn tài chính bổ sung cho ngành điện, khung chính sách khuyến khích phát triển NLTT cũng sẽ được hoàn thiện. Ông Richard Spencer - điều phối Chương trình Phát triển bền vững tại Việt Nam – Khu vực Đông Á và Thái Bình Dương cho rằng “Chính phủ Việt Nam đã có những chính sách cực kỳ khôn ngoan” khi thực hiện Dự án “Phát triển năng lượng tái tạo” với giải pháp xã hội hóa bằng cách khuyến khích được nhiều thành phần tham gia, đặc biệt là các thành phần tư nhân, qua đó đẩy nhanh tốc độ phát triển của dự án, tạo hiệu quả cao hơn. Ông Lê Tuấn Phong - Phó vụ trưởng Vụ Năng lượng (Bộ Công Thương) khẳng định: “Ngành điện Việt Nam đang có những lợi thế nhất định về điều kiện tự nhiên, nguồn vốn, hoàn toàn có khả năng thành công trong thực hiện dự án”.